Centrum miasta. Bitwa o klozety

   Boruch Gwin był znanym w Białymstoku kamienicznikiem. Już samo usytuowanie jego kamienic, w centrum czyniło zeń potentata. Chętnie tu wynajmowano pokoje. Ich właściciel na tym świetnie wychodził. Ale z niektórymi lokatorami przyszło mu stoczyć prawdziwą wojnę. Głośna był zwłaszcza sprawa o klozety.

  Pierwsza kamienica stanęła na Lipowej 5. Dziś w tym miejscu jest restauracja Cristal. Wkrótce, od Pinchusa i Riwy Korniańskich, kupił następną, na Rynku Kościuszki pod 7. Tu wynajmował 38 pokoi. Na Lipowej były trzy pięciopokojowe mieszkania, też trzy z czterema pokojami, trzy czteropokojowe i pięć mieszkań dwupokojowych. W sumie w dwóch kamienicach było 75 pokoi, które przynosiły Gwinowi niezłe dochody. A liczyć to on umiał. Głośną była sprawa, którą toczył Gwin ze swymi lokatorami. A poszło o klozety.

  Był kwiecień 1922 r. Pewnego dnia lokatorzy kamienic z konsternacją stwierdzili, że wszystkie ubikacje zamknięte są na cztery spusty. Oburzeni udali się gremialnie do Gwina, a ten niczym babcia klozetowa oświadczył, że za wpuszczenie ich do wychodka życzy sobie dodatkowych, jednorazowych opłat. Żadne tłumaczenia i prośby nie skutkowały. 

  Wobec tego lokatorzy udali się do Urzędu do Walki z Lichwa i Spekulacją. Urząd stanął po ich stronie. Nie dość, że nakazał Gwinowi otworzyć klozety to jeszcze wlepił mu grzywnę - 5 tysięcy marek. Kamienicznik ani myślał ustępować. Odwołał się do Warszawy. Ta stwierdziła, że czym jak czym, ale białostockimi wychodkami to się zajmować nie będzie i odesłała sprawę z powrotem do Białegostoku. Tu Gwin nie miał szans. W dodatku szalejąca inflacja z pięciu zrobiła 50 tysięcy.

  Tego już było za wiele. Wściekły właściciel złożył klozetową apelację w Sądzie Okręgowym, dowodząc, że "w umowach najmu nie było mowy o klozetach, które wynoszą o wiele drożej niż całe komorne". Tym razem sąd uznał argumenty Gwina. Nieszczęśni lokatorzy chcąc udać się tam gdzie i król piechotą chodzi musieli płacić i już.

  Płynęły lata i dawne gwinowe procesy poszły w niepamięć. Aż tu w 1936 roku przypomniano sobie o zacnym kamieniczniku w związku z białostockim domem starców. Mieścił się on na Kupieckiej 34 (Malmeda). Instytucja ta notorycznie cierpiała na brak funduszy. 

  Wreszcie zmęczony tym stanem rzeczy zarząd, na którego czele stał Benjamin Cytron, syn znanego fabrykanta, podał się do dymisji. Zaczęto gorączkowe poszukiwania nowego prezesa. Wybór padł na Borucha Gwina. Już miał objąć tę prestiżową posadkę, gdy dopatrzono się przyczyny, która uniemożliwiała mu to. Otóż swego czasu Gwin do owego domu postanowił oddać swoją matkę. Staruszka mieszkała w nim przez 7 lat, aż do śmierci. Szkopuł w tym, że Gwin nie płacił za jej pobyt. Kwota była niby niewielka, 40 - 50 groszy dziennie. Ale przez 7 lat uzbierało się tego 1200 zł. Ale niejedna prezesura to nie takie pieniądze jest warta. Gwin więc szybko wyrównał długi i mógł już zasiąść na fotelu prezesa.

  Wkrótce jednak, bo już rok później, sytuacja zmieniła się diametralnie. Jednym z lokatorów kamienicy przy Lipowej, w której mieszkał również sam Gwin, był niejaki Cypin. Wynajmował on wygodne, pięciopokojowe mieszkanie. Od samego początku stosunki pomiędzy obu panami nie układały się najlepiej. Najpierw poszło o "drzwi przejściowe do przedpokoju", jako że Gwin i Cypin tę część mieszkań i kuchnię mieli wspólną.

  Gdy Gwin rozgrywał sprawę klozetowa, to Cypin w tym samym czasie wystarał się w Urzędzie Mieszkaniowym o orzeczenie które "zakazywało Gwinowi korzystanie z frontowego wejścia i kuchni". Reszta lokatorów z niemałym rozbawieniem obserwowała co też wyniknie z tej niecodziennej sytuacji. Kto bowiem słyszał, aby właściciel kamienicy był sublokatorem swego lokatora. 

  Zdumieni obserwowali jak Gwin do swego okrojonego mieszkanka wchodził kuchennym wejściem od podwórza, bo frontowym paradował Cypin. Ci co brali stronę właściciela pytali o to "kiedyż kamienicznicy zostaną zrównani w prawach z lokatorami". A tymczasem pani Gwinowa zgodnie z zakazem korzystania z kuchni "musiała pitrasić jadło na prymusie". 

  Pewnego dnia Gwinowie postanowili po obiedzie napić się herbaty. Gwinowa udała się więc z samowarem do kuchni, aby tam napełnić go wodą i rozpalić. Zauważył to natychmiast Cypin i w niewybredny sposób kazał się jej stąd wynosić. W obronie małżonki i herbaty stanął Gwin. Tego Cypin już nie wytrzymał, złapał samowar i wyrznął nim w gwinową głowę. Sprawa trafiła do sądu, który wysłał Cypina na dwa tygodnie do aresztu. I tak to Gwinowie mogli delektować się herbatką.

Andrzej Lechowski 

Najszybszy kolarz floty carskiej

Rok 1905. Uczestnicy pierwszego wyścigu kolarskiego w Białymstoku.

 Ponad 100 lat temu właśnie naszymi drogami ścigali się kolarze w pierwszym białostockim wyścigu . Oczywiście ulice wyglądały inaczej, ale proszę sobie wyobrazić, licznik na mecie pokazał blisko 32 kilometry.

  Trasę wytyczył nie kto inny jak sam pułkownik Mikołaj Kawelin - przyszły prezes Jagiellonii. Zwycięzców na mecie w Parku Miejskim w Zwierzyńcu oklaskiwali fabrykanci, kupcy, władze miejskie, młodzież szkolna.

  Pierwszy był wówczas 23-letni Konstanty Żyłkiewicz, bardzo barwna postać, marynarz floty carskiej z wojny rosyjsko-japońskiej. Po powrocie z wojennej tułaczki został zegarmistrzem. Jego zakłady znajdowały się przed wojną na Rynku Kościuszki oraz przy ul. Kilińskiego 7.

   Po wojnie naprawiał zegarki przy ul. Zamenhofa (róg Białówny). Był znakomitym specjalistą w swoim fachu. Mało kto wie, że wraz z synem Mikołajem, któremu też zaszczepił swoje zamiłowanie do kolarstwa, był głównym konserwatorem zegara na Ratuszu Miejskim. W 1944 roku, po wyzwoleniu Białegostoku przez Rosjan, został aresztowany przez NKWD i wywieziony w głąb b. ZSRR. Po powrocie nie dano mu spokoju. Został ponownie aresztowany przez UB za rzekomą współpracę z Niemcami i skazany na 8 lat ciężkiego więzienia w Barczewie.

  Konstanty Żyłkiewicz dożył lat 85. Zmarł 13 lutego 1967 roku i jest pochowany na cmentarzu prawosławnym przy ul. Wysockiego w Białymstoku.

  Zwycięzcy I Wyścigu Kolarskiego z 1905 roku: 1. Konstanty Żyłkiewicz, 2. Wiktor Korynkiewicz, 3. Aaron Szendel, 3. Mojżesz Miller.

Mariusz Klimaszewski

Żyliśmy w zgodzie jak jedna rodzina. Katolicy, prawosławni i Żydzi w Białymstoku

  Od lewej - I Komunia, ojciec Jachimowicza z siostrą przy Młynowej, na dole - mama Petronela z siostrą Bronisłąwą

przekazał swoje zdjęcia z domowego archiwum. Od lewej - I Komunia, ojciec Jachimowicza z siostrą przy Młynowej, na dole - mama Petronela z siostrą Bronisłąwą

  Stare zdjęcia, świadectwa szkolne jeszcze sprzed wojny. Ale przede wszystkim ludzie, mili i serdeczni dla siebie. - Na naszej ulicy mieszkało dziewięć rodzin, pięć katolickich i cztery prawosławne, a wokół jeszcze żydowskie. I wszyscy żyliśmy w wielkiej zgodzie. Tolerancja była ogromna. Jest co wspominać - mówi Zdzisław Jachimowicz

  Pan Zdzisław Jachimowicz zaczyna wspomnienia od historii swojej podstawówki. Publiczna Szkoła Powszechna nr 15 powstała w 1921 r.

- W 1936 roku zacząłem tam naukę. Był to pierwszy rok, kiedy przyjęto chłopaków, bo wcześniej uczyły się tam tylko dziewczęta. Szkoła znajdowała się w parterowym okazałym domu. Nie był on jednak przystosowany do potrzeb edukacyjnych. Sale więc były nieduże, z niektórych przechodziło się do innych. Siódma klasa uczyła się na poddaszu. Ale wszędzie było bardzo ładnie. Plafony, piece kaflowe z ozdobnymi gzymsami. Szeroki hol. W przedsionku szatnia.

  W podwórzu był piękny ogród ze żwirową alejką, kończącą się stawem z wyspą, na której rosły wierzby. Na tej alejce odbywały się lekcje wychowania fizycznego, wtedy zwane ćwiczeniami cielesnymi. Ponieważ był to pierwszy rok, kiedy szkoła stała się koedukacyjną, to chłopaków było tylko dziewięciu. Dzieci z innych szkół przezywały nas babskimi królami. Sama szkoła też miała brzydkie przezwisko - kurnik, dlatego że była taka mała. Ale poziom nauczyciele trzymali wysoki. Uczyły się dzieci z rodzin średnio zamożnych białostoczan, przeważnie policjantów, kolejarzy, podoficerów zawodowych z 14. dak, pocztowców.

  W 1936 roku właśnie, na 15-lecie szkoły odbyło się poświęcenie sztandaru. Ja tę uroczystość szczególnie przeżywałem, bo matką chrzestną była moja ciocia Ożarowska, a ojcem chrzestnym starszy sierżant sztabowy pan Husarski. Do dziś pamiętam, jaki się czułem dumny z tego powodu.

  Zdzisław Jachimowcz do dzisiaj zachował świadectwo za rok szkolny 1937/38. Na nim przedmioty: język polski, arytmetyka z geometrią, ćwiczenia cielesne, zajęcia praktyczne. Same piątki, tylko z arytmetyki ocena dobra.

  - Na zajęciach praktycznych uczyliśmy się konkretnych umiejętności przydatnych w życiu, na przykład gotowania, wypieków. Wyszywaliśmy też różne wzory, cerowaliśmy skarpety, pończochy. Chłopcy również, a jakże - ożywia się pan Zdzisław. - Każdy miał swoje pudełko z przyborami do szycia, a w nim igły, naparstek, nici. Nie było w tym nic dziwnego. I wszystko robiliśmy na lekcji, prac nie można było zabierać do domu, nauczycielka sprawdzała, czego kto się nauczył.

  Te umiejętności później bardzo się przydały w życiu. Kiedy urodziła mi się córka, to sam wyszyłem jej śliniaczek. Przyszyć guzik, czy coś sobie ugotować nigdy nie było dla mnie problemem. A dzisiaj dzieci przynoszą zadaną pracę do domu i ślęczą nad nią rodzice.

  Naszą wychowawczynią była pani Jadwiga Słucka, a kierownikiem szkoły Antoni Malinowski, legionista. W 1937 roku odszedł do kuratorium na wizytatora, zmobilizowany w 1939 roku zginął w Katyniu. Religii uczyła Helena Nowacka. Na zdjęciu z Pierwszej Komunii stoję właśnie przy katechetce. Głowa ogolona na zapałkę, tak wyglądali wszyscy chłopcy, fryzjer zostawiał najwyżej grzywkę. Zdjęcie robił Szymborski, znany w Białymstoku fotograf.

  Była jeszcze pani Janina Rybkówna, mówiliśmy na nią Rybka, ostra, choć niskiego wzrostu - miała historię i geografię. Ważną rolę w szkole wtedy odgrywała pani higienistka. Przychodziła codziennie do klasy i sprawdzała głowy, bo niestety panowała wszawica, chłopakom mniej groziła, ale z dziewczynkami bywało różnie, gdyż nosiły warkocze.

  Ale pod względem stroju panował porządek - wszyscy chodzili obowiązkowo w czarnych fartuszkach. Do tego biały kołnierzyk, czerwona kokardka. Dziewczęta na głowie nosiły berety, a chłopaki czapki rogatywki z wyłogami na denku i białym wąskim otokiem.

  - I jeszcze co charakterystyczne dla tamtych czasów, że zamożniejsze rodziny opiekowały się uboższymi - podkreśla pan Zdzisław. - Delikatnie, żeby nie poniżać nikogo. Zapraszało się takie koleżanki i kolegów, rodzice szykowali paczki i dawali jako prezenty. Na Boże Narodzenie kredki, piórnik, jakiś drobny upominek, w karnawale pączki, chrusty. Na Wielkanoc rodzice zawsze szykowali pół kopy jaj z myślą, że część pójdzie na paczki. Robiliśmy pisanki, mama wkładała jakieś wędliny.

  Przyjaźń między dziećmi była wspaniała, żadnych podziałów, wszyscy jednakowi. Panowała wtedy naprawdę wielka tolerancja. Uczyły się z nami dzieci żydowskie, w mojej klasie były dwie dziewczynki i jeden chłopak. Szczególnie pamiętam Lwa Hertza, jego ojciec pracował w banku. Lew trzymał z nami sztamę, często chodziliśmy razem na buzę do Macedońca.

  Buza to był biały napój wyrabiany z kaszy jaglanej, o kwaskowatym smaku, lekko musujący i od tego wzięła się nazwa, bo buzował w ustach. Bardzo smaczny, robili go Macedończycy, którzy osiedli w Białymstoku. Buzę często podawano z chałwą. I Macedoniec, jak mówiliśmy, miał swoją firmę na początku Lipowej. Lew zachodził do ojca do banku i mówił: tata, daj pięćdziesiąt groszy, bo idziemy z chłopakami na buzę.

  Po napaści Stalina na Polskę 17 września 1939 r. zaczęła się nauka według sowieckiego programu. Na budynku zawisł szyld, że to już niepełnoja średnia szkoła nr 23 w Białymstoku. Przez jakiś czas językiem wykładowym był polski, ale zaraz Sowieci wprowadzili rosyjski, choć według ich porządku Białostocczyzna miała być republiką białoruską. I tak trwało do 1941 r., do wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej. Za okupacji niemieckiej szkoła została zamknięta.

  A Lew Hertz ze swoimi rodzicami, jak wszyscy białostoccy Żydzi trafił do getta. Byłem u niego, któregoś razu z kolegami przedarliśmy się do getta, podarował mi pas niemiecki. Nie wiem, skąd go miał, ale to był porządny pas, z klamrą z aluminium, na której widniał napis Gott mit uns. Długo go miałem, spiłowałem klamrę i nosiłem potem, będąc harcerzem.

Alicja Zielińska